Kleszcze to pajęczaki obecne w lasach i innych terenach zielonych; nie są powodem, żeby bać się natury, ale są realnym zagrożeniem, bo mogą przenosić choroby. Są powodem, żeby przestać chodzić do lasu bez procedury - zwłaszcza jeśli regularnie spacerujesz, biegasz, pracujesz albo po prostu spędzasz czas w terenie i chcesz robić to świadomie oraz bezpiecznie.
Jeśli po całym dniu w terenie wracasz do domu, rzucasz ubrania na fotel i nie sprawdzasz skóry, to właśnie pominąłeś jedną z prostszych rzeczy, które naprawdę mają znaczenie.
Przygotowanie zaczyna się przed wejściem do lasu i nie kończy się w chwili, kiedy z niego wychodzisz.
W przypadku kleszczy działa prosta zasada: ogranicz ryzyko kontaktu, a jeśli do ukłucia dojdzie - szybko je zauważ, prawidłowo usuń kleszcza i w razie potrzeby skonsultuj się z lekarzem.
Dalej znajdziesz konkretną procedurę: jak przygotować się przed wyjściem, jak zmniejszać ryzyko podczas pobytu w terenie, jak sprawdzić ciało po powrocie i jak reagować bez paniki.
Kleszcze i choroby odkleszczowe są częścią terenu. Pogódź się z tym i przygotuj
Kleszcze występują nie tylko gdzieś „głęboko w dzikim lesie”. Można spotkać je w lasach liściastych i mieszanych, na ich obrzeżach, w wysokich trawach, na łąkach, ale również w parkach, ogródkach i innych terenach zielonych.
Czy to znaczy, że najlepiej siedzieć w domu? - Nie.
To znaczy, że przed wyjściem w teren warto wykonać kilka prostych czynności zamiast liczyć na szczęście. Bo w survivalu „jakoś to będzie” nie jest procedurą.
Procedura przed wyjściem do lasu
1. Zakryj skórę tam, gdzie ma to sens
Długie spodnie, zakryte buty i odzież ograniczająca dostęp do skóry utrudniają kleszczowi znalezienie miejsca do wkłucia. Oficjalne zalecenia profilaktyczne wskazują również na długi rękaw i nakrycie głowy. Jasna odzież ma dodatkową zaletę: łatwiej zauważyć na niej poruszającego się kleszcza. Nie chodzi o to, żeby wyjść do lasu ubranym jak na wyprawę polarną. Chodzi o rozsądek.
Jeśli wiesz, że będziesz przedzierać się przez wysokie trawy, krzaki i gęste runo, krótkie spodenki i odkryte buty nie są najlepszym planem.
2. Użyj repelentu - ale przeczytaj etykietę
Repelent nie jest magiczną tarczą. Jest kolejną warstwą ochrony.
NIZP PZH wymienia w profilaktyce preparaty odstraszające kleszcze i podkreśla, że ich skuteczność zależy m.in. od substancji czynnej, warunków terenowych, pocenia się oraz prawidłowego zastosowania. Dlatego preparat trzeba stosować zgodnie z instrukcją producenta, szczególnie w przypadku dzieci.
W oficjalnych zaleceniach pojawiają się m.in. preparaty zawierające DEET oraz środki z permetryną przeznaczoną do stosowania na odzież.
Najważniejsze? - Kupienie repelentu niczego nie załatwia, jeśli zostaje w plecaku.
3. Weź narzędzie do usuwania kleszczy
Pęseta z cienkimi końcówkami, kleszczołapki albo inne przeznaczone do tego narzędzie ważą praktycznie nic. Powinny znaleźć się w apteczce terenowej. Nie dlatego, że każdy wypad do lasu skończy się kleszczem. Dlatego, że kiedy już go znajdziesz, potrzebujesz właściwego narzędzia, a nie pomysłu improwizowanego przy ognisku.
4. Ustal prostą zasadę dla całej grupy
Jeśli idziesz z dzieckiem, partnerem albo grupą:
- po powrocie każdy sprawdza ciało.
Nie „jak będzie pamiętał”. Nie „jutro rano”. To element zakończenia wyjścia. Tak samo jak sprawdzenie sprzętu, ugaszenie ognia czy policzenie ludzi przed zejściem z terenu.
W lesie - zmniejsz ekspozycję zamiast udawać, że problemu nie ma
Kleszcze często czekają na żywiciela w roślinności, szczególnie tam, gdzie występuje wilgotne runo, wysokie trawy i miejsca uczęszczane przez zwierzęta. Jeżeli nie musisz przedzierać się przez wysoką trawę - nie rób tego bez powodu. Jeżeli możesz iść środkiem ścieżki zamiast ocierać nogami o każdy krzak - wybór jest prosty.
Nie chodzi o sterylne poruszanie się po lesie. Chodzi o ograniczanie niepotrzebnej ekspozycji. Survival to nie walka z naturą. To rozsądne funkcjonowanie w jej warunkach.
Wracasz z lasu? Wyjście jeszcze się nie skończyło
To jeden z najczęściej pomijanych momentów. Samochód. Dom. Prysznic. Kolacja. I temat zamknięty - nie.
Najpierw kontrola.
Procedura po powrocie
Krok 1. Obejrzyj ubranie.
Sprawdź spodnie, skarpety, rękawy i inne miejsca, w których kleszcz mógł się zatrzymać.
Krok 2. Obejrzyj całe ciało.
Nie tylko łydki i ręce.
Szczególną uwagę zwróć na:
- pachy,
- pachwiny,
- okolice pasa,
- okolice uszu,
- pępek,
- zgięcia pod kolanami,
- skórę głowy i włosy.
Takie miejsca wymienia NIZP PZH w zaleceniach profilaktycznych. U dzieci kontrola skóry głowy i okolic uszu jest szczególnie ważna.
Krok 3. Weź prysznic i ponownie sprawdź skórę.
GIS zaleca po pobycie w terenie dokładne obejrzenie ciała, wyczesanie włosów oraz prysznic.
Krok 4. Jeżeli był z tobą pies - sprawdź również jego sierść.
Zwierzę może przenieść kleszcza do domu. NIZP PZH zaleca kontrolę skóry i sierści zwierząt towarzyszących nam podczas wyjścia. Dopiero wtedy możesz uznać teren za zakończony.
Znalazłeś kleszcza. Co robisz?
Pierwsza zasada - nie kombinujesz.
Druga - szybkie usunięcie kleszcza.
Im szybciej usuwasz go możliwie szybko, tym mniejsze ryzyko zakażenia, bo czas ma znaczenie.
Po usunięciu:
- sprawdź miejsce wkłucia,
- zdezynfekuj je,
- umyj ręce,
- zapamiętaj lub zapisz datę znalezienia kleszcza,
- obserwuj miejsce wkłucia i swój stan zdrowia przez kolejne tygodnie.
Jeżeli nie jesteś w stanie prawidłowo usunąć kleszcza, skorzystaj z pomocy medycznej.
Czego NIE robić z kleszczem
Tu zaczyna się festiwal starych porad.
- Masło.
- Olej.
- Krem.
- Alkohol.
- Przypalanie.
- Duszenie.
- Kręcenie na wszystkie strony.
Oficjalne zalecenia są jasne: kleszcza nie należy smarować tłuszczem ani innymi substancjami, wyciskać czy zgniatać. Takie działania mogą utrudnić prawidłowe usunięcie pasożyta i zwiększać ryzyko ekspozycji na patogeny obecne w kleszczu i jego wydzielinach.
Kleszcza się usuwa a nie odprawia nad nim rytuałów.
Małe zaczerwienienie nie zawsze oznacza boreliozę
Po usunięciu kleszcza może pojawić się niewielki miejscowy odczyn. To jeszcze nie oznacza boreliozy wywoływanej przez bakterie Borrelia burgdorferi.
Państwowa Inspekcja Sanitarna wskazuje, że niewielkie zaczerwienienie bezpośrednio po wkłuciu może być miejscową reakcją zapalną. Niepokojąca jest zwłaszcza zmiana, która w kolejnych dniach stopniowo się powiększa. Typowy rumień wędrujący, czyli pierścieniowaty rumień, zwykle ma co najmniej około 5 cm średnicy, pojawia się tylko u części chorych - w około 40–50% przypadków i może wystąpić w ciągu 1-6 tygodni od ukąszenia.
I ważne - rumień nie musi wyglądać jak idealna tarcza. Może mieć różny wygląd, a u części osób w ogóle się nie pojawia. Dlatego obserwujesz nie tylko skórę. Zwracaj uwagę również na ogólny stan zdrowia. Borelioza może też powodować inne zmiany skórne i bóle stawów oraz rozwijać się w ukryciu miesiącami, a nawet latami.
Kiedy iść do lekarza?
Skonsultuj się z lekarzem szczególnie wtedy, gdy po kontakcie z kleszczem pojawiają się objawy mogące sugerować choroby odkleszczowe i chorób odkleszczowych, które w części przypadków mogą prowadzić także do uszkodzenia narządów, dlatego nie warto ich ignorować:
- pojawia się powiększająca zmiana skórna,
- występuje gorączka,
- pojawia się wyraźne uczucie rozbicia lub objawy grypopodobne,
- występują bóle głowy, bóle mięśni lub stawów albo inne niepokojące objawy,
- nie udało się prawidłowo usunąć kleszcza.
To często pierwsze objawy związane z chorobami odkleszczowymi. Pilnej konsultacji wymagają także symptomy neurologiczne, takie jak silnym bólem głowy czy zaburzenia równowagi. Rumień wędrujący jest objawem klinicznym, który powinien zostać oceniony przez lekarza. W przypadku typowego rumienia rozpoznanie nie wymaga czekania na wynik badań laboratoryjnych.
A może od razu zrobić badania „na boreliozę”?
Nie rób badań tylko po to, żeby coś zrobić. Badania serologiczne wykonane zbyt wcześnie mogą dawać wynik fałszywie ujemny. NIZP PZH podkreśla, że powinny być zlecane przy uzasadnionym podejrzeniu choroby i interpretowane razem z objawami oraz wywiadem.
Podobnie samo przebadanie wyjętego kleszcza nie stanowi wiarygodnej diagnostyki boreliozy u człowieka. Internet lubi komplikować prostą procedurę. Ty jej nie komplikuj. Usuń kleszcza. Obserwuj miejsce. Zwracaj uwagę na objawy. W razie potrzeby idź do lekarza.
Borelioza i kleszczowe zapalenie mózgu to nie jedyne tematy
Kleszcze mogą przenosić więcej niż jedną chorobę. W Polsce najczęściej mówi się o boreliozie i kleszczowym zapaleniu mózgu. Jako przykład boreliozę warto zestawić ze skalą zachorowań: w Polsce odnotowano 11 692 przypadki w 2023 roku, a kleszczowe zapalenie mózgu (KZM) występuje rzadziej - zwykle 200–300 przypadków rocznie.
I tu ważna różnica - przeciwko boreliozie nie mamy obecnie dostępnej szczepionki dla ludzi, natomiast przeciwko kleszczowemu zapaleniu mózgu można się zaszczepić.
Osoby często przebywające w terenie powinny omówić szczepienie przeciw KZM z lekarzem, bo to skuteczna ochrona i zabezpieczenie około 99% pacjentów przed chorobą, jaką wywołuje wirus KZM. Pierwsze objawy pojawiają się zwykle po 1–2 tygodniach od zakażenia, a konsekwencje mogą długotrwale wpłynąć na codzienne funkcjonowanie - do 58% chorych doświadcza groźnych powikłań neurologicznych po tym, jak rozwinie się kleszczowe zapalenie.
Nie dlatego, że las jest śmiertelną pułapką. Dlatego, że przygotowanie polega na korzystaniu z narzędzi, które mamy.
Procedura kleszczowa Survival Expert
PRZED WYJŚCIEM
- załóż ubranie ograniczające dostęp do skóry,
- wybierz zakryte buty,
- zastosuj repelent zgodnie z instrukcją,
- wrzuć do apteczki narzędzie do usuwania kleszczy.
W TERENIE
- nie właź bez potrzeby w wysoką trawę i gęste zarośla, a na ścieżkach trzymaj się z dala od wysokich traw i krzaków
- kleszcze spadają z drzew to mit, bo czekają nisko w roślinności,
- jeśli zauważysz kleszcza na ubraniu - usuń go,
- przy dłuższym pobycie zrób szybką kontrolę odzieży.
PO POWROCIE
- obejrzyj ubranie,
- dokładnie obejrzyj całe ciało, nawet po krótkim spacerze,
- sprawdź pachy, pachwiny, pas, zgięcia kolan, uszy i skórę głowy,
- sprawdź dzieci, także przy granicy włosów,
- sprawdź zwierzęta,
- weź prysznic.
JEŚLI ZNAJDZIESZ WKŁUTEGO KLESZCZA
- liczy się szybkie usunięcie kleszcza,
- chwyć go jak najbliżej skóry,
- nie smaruj,
- nie zgniataj,
- zdezynfekuj miejsce,
- zapisz datę,
- obserwuj skórę i samopoczucie przez kolejne tygodnie.
To wszystko.
Las nie wymaga strachu. Wymaga procedur
Kleszcze są realnym ryzykiem związanym z przebywaniem w terenie. Ale odpowiedzią na ryzyko nie jest siedzenie w domu. Odpowiedzią jest przygotowanie. W survivalu właśnie o to chodzi.
- Nie o straszenie naturą.
- Nie o udawanie twardziela.
- Nie o kupowanie kolejnego gadżetu.
Chodzi o zauważenie zagrożenia, zastosowanie prostej procedury i spokojne działanie.
Tego samego uczymy w terenie. Bo las szybko pokazuje, czy twoje przygotowanie jest tylko teorią.
Chcesz nauczyć się działać pewniej poza wygodnymi warunkami? Sprawdź najbliższe szkolenia Survival Expert i wejdź w teren z głową.
